nagł
button akt przedszk huta

HISTORIA MIEJSCOWOŚCI

Położenie

Administracyjnie Huta Józefów wchodzi w skład Gminy Szastarka, powiatu  kraśnickiego, województwa lubelskiego. Wieś graniczy z wsiami: Polichna, Ko­lonia Rzeczyca z gminy Szastarka oraz powiatu janowskiego: Zarajec Modliborski z gminy Modliborzyce oraz Zarajec Potocki, Radwanówka i Stany Nowe  z gminy Potok Wielki. Huta Józefów to wieś o zabudowie luźnej, często porozrzucanej, charakterystycznej dla wiosek młodych gdzie osiedlano kolonistów. Wyraźne skupiska tworzą tylko Józefów i Huta.

Środowisko geograficzno-przyrodnicze

Huta Józefów położona jest na obszarze Wzniesień Urzędowskich, we wschodniej ich części, tuż przy granicy z Roztoczem.

Tereny Huty Józefów to obszar gdzie nie ma cieków wodnych a spływ wód powierzchniowych i wiosennych odbywa się w kierunku Stanianki i Lutynki, będących dopływami Sanny.

O tym, że kiedyś było inaczej świadczą pozostałości niewielkich oczek wodnych oraz szerokie doliny, w których kiedyś niewątpliwie płynęły niewielkie strumyki. Analiza ukształtowania pionowego pozwala wysnuć wnioski, że kiedyś sieć wodna była znacznie bogatsza a zanikanie i schodzenie źródeł w dół rzek ma swoje przyczyny w trzebieniu lasów. Na wschód od wsi, na gruntach wsi Radwanówka, znajduje się niewielki przysiółek o nazwie Mokradła. Już sama nazwa wskazuje na właściwości terenu, tu też doszło do niezbyt fortunnego wytrzebie­nia lasów, ale pozyskany grunt niespecjalnie nadawał się do uprawy. Podobne enklawy znajdujemy w części Huty Józefów określanej jako Dąbrowa. Jeszcze na mapie barona von Heldensfelda, pochodzącej z przełomu XVIII i XIX wieku na terenach dzisiejszej Huty Józefów dominują obszary leśne.

Klimat

Klimat kontynentalny charakteryzujący się długimi latami i zimami - ponad 100 dni. Na Wzniesieniach Urzędowskich średnia temperatura roczna wynosi 7,7 st. C, średnie miesięczne temperatury stycznia i lipca wynoszą odpowiednio -3,3 st. C i 18,9 st. C. Suma opadów rocznych waha się w granicach 470-530 mm. Najwięcej opadów przypada na lipiec - 90 mm. Długość zalegania pokry­wy śnieżnej waha się od 65 do 80 dni a okres wegetacyjny trwa około 220 dni.

Szata roślinna

Tereny wsi należą do obszarów prawie bezleśnych. W krajobrazie dominują tereny rolnicze. Wśród nich przeważają grunty orne, niewielka ilość pastwisk.

 Zupełny brak łąk z uwagi na brak wód powierzchniowych. Nieliczne drzewostany to głównie drzewa, inne niż owocowe, rosnące przy gospodarstwach rolnych, drogach, bądź przy oczkach wodnych lub wyrobiskach po niewielkich kamieniołomach.

 Pośród drzew występują lipy, kasztanowce, klony, jawory, dęby, jarzębiny, niewielkie ilości gatunków drzew iglastych, głownie świerków. Jeszcze dwieście lat temu tereny dzisiejszej wsi pokryte były lasami, w końcu XIX wieku tereny leśne zamieniono na pola uprawne. Po bujnych lasach pozo­stały, rosnące jeszcze w latach siedemdziesiątych XX wieku samotne dęby. Na terenie wsi zupełnie nie ma obszarów leśnych, najbliższe to Las Stojeszynski za Zarajcem Modliborskim, Las Popielarski oraz największy, Las Ordynacki zwany też Struża.

Warunki glebowe, rolnictwo,

We wsi dominują grunty orne o średniej bonitacji tj. grunty klasy III i IV cho­ciaż zdarzają się i grunty klasy I. Wskutek ukształtowania terenu wieś odczuwała niedostatek wody. W 1982 roku wybudowano wodociąg grupowy i do sieci przyłączono wszystkie gospodarstwa we wsi. Pod koniec lat siedemdziesiątych przeprowadzono melioracje części gruntów na obszarze określanym jako Dą­browa. Na terenie wsi uprawia się zboża, ziemniaki, buraki cukrowe, są też sady (głównie jabłonie) oraz uprawy malin, aronii, porzeczek, agrestu.

Na terenie wsi znajduje się wylęgarnia drobiu należąca do rodzin Pastuszaków. W latach sześćdzie­siątych we wsi istniały uprawy chmielu (rodziny Szpyrów i Wasilów). Były też pasieki, z których niewątpliwie największą miała rodzina Wasągów. W latach minionych istniało kilka gospodarstw gdzie hodowano duże ilości bydła i trzody chlewnej.

Budownictwo mieszkalne i gospodarcze

W krajobrazie wsi dominują budynki murowane, większości wybudowane w latach siedemdziesiątych. Typowy budynek mieszkalny to dwie kondygna­cje, wymiary około 10x10 m, kopertowy bądź dwuspadowy piaski dach. Sto­sunkowo rozpowszechnioną formą budowy w tamtych latach były budynki w których obok części mieszkalnej istniały obory czy chlewiki bądź pomieszczenia gospodarcze. Zachowało się trochę budynków drewnianych w tym kilka z lat dwudziestych XX wieku.

Mówiąc o Hucie Józefów należy wspomnieć o .... studniach. Przed budową wodociągu we wsi było kilkadziesiąt studni a zaopatrzenie w wodę było poważ­nym problemem. Jeszcze w latach pięćdziesiątych np. w Hucie było tylko 4

- 6 studni. Wodę czerpało się przy pomocy korbowodu wiadrem z głębokości 40 – 50 m. woda ta miała wyborny smak i stałą temperaturę. W lecie po wyciągnięciu wiadra na cembrowinę woda ta parowała. Część mieszkańców wsi dowoziła wodę do swych gospodarstw przy pomocy beczkowozów z wodociągi szkolnego.

Huta Józefów – powstanie i rozwój wsi (do 1918 r.)

Huta Józefów należy do wsi o stosunkowo młodej metryce, powstała, bowiem w połowie XIX w. Badania archeologiczne przeprowadzone w ostatnich latach wykazały ślady osadnictwa przedpiastowskiego (do połowy X wieku), które później zanikło. Było ono związane z potockim kompleksem osad­niczym. Tereny wsi należały od XIV wieku do dóbr Potockich. Ich właścicielem był pierwotnie Czader. Jego potomkowie zwani byli Cedrami lub Potockimi. W XV wieku część wsi, zwana później Potok Stany, przeszła na własność Chamców, do których należała również w XVI wieku. W XVII wieku właścicielami dóbr Potok Stany byli Drzewieccy a XVIII wieku Ostrowscy, Zamojscy, Karscy i Drzewieccy. Z końcem XVIII wieku znalazły się one w rękach hrabiów Sołtyków (1778 r.) w I połowie XIX w dzięki koligacjom rodzinnym wieś stała się własnością rodziny Pruszyńskich, herbu Rawicz. Im to należy zawdzięczać założenie wsi Huta Józefów.

Powstanie wsi

W skład dóbr Potok Stany, oprócz tejże wsi wchodził również folwark, na po­lach, którego chłopi odrabiali pańszczyznę. Na przestrzeni XIX w. częstą prakty­ką było wydzielanie spośród dużych folwarków mniejszych. W ten sposób został wyodrębniony przed 1839 r. folwark zwany później Józefów. Budowle folwarczne zlokalizowane były w części wsi zwanej obecnie Huta.

Kolejnym krokiem właścicieli dóbr Potok Stany było wybudowanie huty szkła. Nastąpiło to na fali uprzemysłowienia folwarków i zwiększenia tym samym dochodowości. Nie znamy dokładnej daty założenia huty. Prawdopodobnie miało to miejsce w latach pięćdziesiątych lub na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku. Miejsce lokalizacji nie było przypadkowe, dookoła znajdowały się bowiem lasy, będące źródłem drewna wykorzystywanego w hucie. Do pracy w hucie dwór sprowadził zapewne specjalistów, którzy zamieszkiwali w okolicy zakładu. Brak jest bliższych wiadomości o jego wielkości (zapewne nie był zbyt duży) i produkcji. Huta szkła zaprzestała produkcji prawdopodobnie w końcu lat osiemdziesiątych XIX w.

Pierwsze chłopskie osady pojawiły się zapewne w latach pięćdziesiątych XIX wieku. Źródła z 1846 roku nie wymieniają wsi. Najstarszą pewną datą jest rok 1856, który z braku innych źródeł należy uznać za początkowy w historii miejscowości. Wówczas to Franciszek Kawka wydzierżawił od Pruszyńskiego 14 mórg pola. Nie wiemy czy była to dodatkowa ziemia, czy też na tej działce osie­dlił się i postawił zabudowania gospodarcze. Tym niemniej dziedzic Pruszyński zezwolił na osiedlanie się i dzierżawę działek kilku chłopom (część mogła być pracownikami huty). Zawarte z nimi umowy uprawniały chłopów do korzystania z dworskich pastwisk
i lasów. Skąd pochodzili pierwsi mieszkańcy Huty, wnioskując po ich nazwiskach – raczej nie z sąsiednich wsi. Zapewne w części byli to pracownicy huty szkła, którzy dostali pewne działki gruntu jako dodatkowe utrzymanie, sprowadzeni z różnych stron. Pierwsze osady usytuowane byty w części zwanej obecnie Huta.

Obecna nazwa wsi brzmi Huta Józefów i postała z połączenia określeń na dwie części wsi. Pierwsza wzięta swą nazwę od istniejącej tam huty szklą. Zaś druga pochodzi od nazwy folwarku, który z kolei wziął nazwę od imienia dziedzica – Józefa Pruszyńskiego. Pierwotnie występowały nazwy Huta Potocka (1865 r.), Huta Józefowska (1865r.) lub Potok Huta (1865 r.), ale szybko pojawiła się obecna nazwa Huta Józefów (1870 r.).

Rozwój wsi

Huta Józefów od chwili powstania należała do Parafii Potok Wielki i gminy Potok Stany (Sołtyk). Od 1864 roku była to już gmina Potok Wielki, a przejściowo w latach osiemdziesiątych XIX wieku gmina Modliborzyce. Jednostkami wyższego rzędu był powiat zamojski, a od 1867 r. janowski oraz gubernia lubelska (po odzyskaniu niepodległości województwo lubelskie). Wieś stanowiła najmniejszą jednostkę podziału terytorialnego, czyli gromadę (odpowiednik dzisiejszego sołectwa). Na czele jej stal sołtys podporządkowany administracji rządowej. Wybierało go zebranie gromadzkie, w którym mogli uczestniczyć wszyscy pełnoletni gospodarze. Ponadto zebranie miało jeszcze inne uprawnienia (m. in. zarząd majątkiem gromadzkim). Regulacje te uległy zmianie w 1933 roku. Funkcjonowała wówczas rada gromadzka, kierowana przez sołtysa, która skła­dała się z sołtysa, podsołtysa i radnych gromadzkich. W 1955 roku po 100 latach przynależności do Potoka Wielkiego, Huta Józefów została włączona do gromady Polichna Dolna, a w 1973 r. po kolejnej reformie znalazła się w gminie Szastarka.

W 1846 roku właścicielką dóbr Potok Stany (Sołtyk), w skład których wcho­dziły wsie: Potok Stany -Sołtyk, Zarajec Stany i Świdry, była Anna Pruszyńska. Następnie został nim Józef Pruszyński. W 1869 roku dobra te zostały sprzedane Janowi Rudnickiemu.

U schyłku powstania styczniowego (19 lutego 1864 roku) wydany został tzw. Ukaz uwłaszczeniowy, czyli nadający chłopom użytkowaną przez nich ziemie, budynki, inwentarz oraz zwalniający ich od wszelkich powinności pańszczyźnia­nych. W 1866 r., 11 sierpnia sporządzono tzw. tabelę likwidacyjną będącą do­kumentem nadania własności ziemi. W Hucie Józefów objętych ukazem zostało sześciu gospodarzy:

1.      Pachowski Józef            15,103

2.     Kawka Tomasz              11,203

3.     Brauer Antoni                 7,138,

4.     Maciejewski Mikołaj        13,99

5.     Drzewoski Stanisław         7,124

6.     Wróblewski Jan razem      6,163

Razem:                    62,220 mórg

Huta Józefów była początkowo niewielką wsią. Jej rozbudowa, połączona ze wzrostem liczby ludności miała miejsce w wyniku osadnictwa galicyjskiego i rewolucji demograficznej w II po9łowie XIX w. Nastąpił wówczas trzykrotny wzrost liczby ludności i takiż sam rozwój przestrzenny miejscowości.

Rozwój liczby ludności przedstawia tabela:

Istotną rolę w dziejach wsi odegrało osadnictwo galicyjskie. Na terenie połu­dniowej Lubelszczyzny zintensyfikowało się ono w II połowie XIX w. Na obszarze powiatu janowskiego powstało kilkanaście kolonii założonych przez polskich osadników rodem z Galicji. Do przyczyn tych masowych migracji z Galicji na­leżały niedostatek ziemi, słabej jakości gleby, trudne warunki uprawy wskutek podtapiania gruntów przez wylewy rzek.

Osadnicy galicyjscy znajdowali na terenie Królestwa Polskiego dogodne warunki. Duże połacie ziemi zajmowały folwarki, które masowo były parcelowa­ne po przeprowadzeniu reformy uwłaszczeniowej. Władze rosyjskie nie czyniły przeszkód w przyjmowaniu przez nich miejscowego obywatelstwa, nie upatrując żadnego zagrożenia politycznego wśród osadników.

Pierwsi osadnicy galicyjscy pojawili się pod koniec 1869 roku, przy czynnej współpracy zarządcy dóbr Potok Stany Głębockiego. Zakupili oni 135 mórg gruntu tworząc kolonię Dąbrowa (w źródłach zwaną też pierwotnie Dobromyśl, możliwie, że błędnie), a także kolonię Huta Józefów (zapewne obecnie Stoki). W 1871 r roz­parcelowany został folwark Józefów (w 1870 r liczył on l dom i 6 mieszkańców). Galicjanie zakupili 129 mórg tworząc kolonię Józefów. W sumie osiedliło się tu ok. 120 osób. Imigranci wywodzili się ze wsi z okolic między Miśkiem i Tarnobrzegiem. W 1872 roku kolonię Józefów zamieszkiwało 66 osób, a Dąbrowę 52 osoby. Nato­miast w 1877 r kolonia Józefów liczyła 52 mieszkańców (8 osad), kolonia Dąbrowa 39 mieszkańców, a kolonia Huta Józefów 11 osób (razem dwie ostatnie liczyły 13 osad). W starej części wsi było wówczas 6 domów i 63 mieszkańców (Pod koniec wieku utrwalił się podział na wieś Hutę Józefów i kolonię Hutę Józefów).

Wykaz z 1921 roku oprócz wsi i kolonii Huta Józefów wyodrębnił również kolonię Dąbrowa. Wieś Huta Józefów liczyła wówczas 9 domów i 198 miesz­kańców, kolonia Huta 49 domów i 286 mieszkańców, a kolonia Dąbrowa 31 domów i 198 mieszkańców W 1934 roku gromada (czyli sołectwo) obejmowała Hutę Józefów wieś i kolonię, Kolonię Dabrowa oraz folwark Potok Wielki „C” cz l. Jej powierzchnia wynosiła 453, 31 ha. Wieś pozostawała na uboczu wydarzeń dziejowych. Tym niemniej pochowano tutaj grupę powstańców styczniowych po bitwie stoczonej w mostach w lipcu. 1863 r.

Podczas I wojny światowej front przetoczył się trzykrotnie przez te tereny. Huta uniknęła zniszczeń, chociaż ciężkie walki toczyły się blisko wsi. W 1914 roku spłonęły Osinki, a w 1915 roku w skutek walk zniszczono w 60% sąsiednią Polichnę.

Szkoła w Hucie powstała już w 1916 roku. W 1934 roku była to placówka 2 klasowa.

Opracował w oparciu o materiały dostarczone przez księdza Eugeniusza Ziajko Puka Eugeniusz